"कोकिल-सम्राट"को संक्षिप्त जिवनी

(यस कन्थामा प्रयुक्त सम्पूर्ण पात्र, व्यक्तिका नाम, सन्दर्भ सामाग्री, ऐतिहासिक तथ्य र घटनाहरु  काल्पनिक हुन्, कसै संग मेल खान गएमा संयोग मात्र हुने छ । कल्पनामा आधारित र हाँस्य रस प्रयुक्त यस लेख हलुका व्यंग्य चेत सहित लेखिएको हो र कोहि व्यक्तिको मानमर्दन गर्न रचना गरिएको होइन । तसर्थ यस लेखलाइ हलुका मनोरन्जनका रुपमा लिनु हुन आग्रह छ । - ले. आनन्द राज देवकोटा, २०६७ कार्तिक २९ )

"कोकिल-सम्राट" श्री शम्भुजीत बाँस्कोटाको संक्षिप्त जिवनी

शम्भुजीत बाँस्कोटा (नाम परिवर्तित) ले नेपाली संगीतमा पुर्याएको योगदानको चर्चा जति गरे पनी थोरै नै हुन्छ । बाँस्कोटाले सिर्जिएका "हे कान्छी बायाको आगो बल्दो छ", "तल तल बेँसीबा बैच्याङ", "बायाले बाध तिबी बलाइ", "बजा आउँछ रेलिबाइ टडक चढेसि", "लड्डनको चिसो" आदि गीतहरु जनजिब्रोमा अझै झुन्डिरहेका छन् । नेपाली सुगम एबम् चल्चित्र संगीत क्षेत्रलाई उनको लगन र मेहनतले निकै उचाइमा पुर्याएको थियो र झै पुर्याइ रहने छ ।  अझै सुमधुर स्वरका धनी उनलाई "कोकिल-सम्राट" भन्दा पनि अत्युक्ती नहोला । समाज र राष्ट्रलाई आफ्नो अथक परिश्रमले युग युग सम्म ऋणी बनाइ रख्ने यस्ता अद्ब्-भुत प्रतिभाको न त राष्ट्रले समुचित कदर गरेको छ न त समाजले नै चाहिँदो सम्मन दिएको छ । तुच्छ राजनैतीक बिचारधाराको आडमा कलाकार र समाज्सेवीहरुको उपेक्षा भइरहेको यस परिप्रेक्ष्यमा "कोकिल-सम्राट" शम्भुजीत बाँस्कोटाको संक्षिप्त जिवनी यस लेखमा उतर्ने प्रयास गरिएको छ ।

कोकिल-सम्राट श्री शम्भुजीत बाँस्कोटाको जन्म बिसं २०१९ कार्तिक ८ गते काग तिहारको दिन पिता श्री सुर्यजीत बाँस्कोटा र मा(बा)ता नानी मैँया मास्केको गर्भबाट भएको थियो (जन्मले काग तिहारको दिन जन्मे पनि कर्मले कोकिल कण्ठी हुने यो भन्दा अरु अनुपमा उदाहरण अरु के हुन सक्छ र ?) । बाँस्कोटाको पुर्ख्यैली थलो पुर्वी दोलखामा रहेको बुझिन्छ । उनका पुर्खाहरु नेपाल एकिकरण पश्चात तत्कालिन नेपाल खाल्डो बसाइँ सरेर आएको र राज्दरबारमा पुरोहित रहेको कुरा बुजिन्छ (आचार्य, २००८)। बाँस्कोटा पिता श्री सुर्यजीत बाँस्कोटा, बाँस्कोटा वंशका सातौँ पुस्ता रहेको पनि आचार्यको पुस्तकमा उल्लेख भएको छ । यस हिसाबले श्री शम्भुजीत बाँस्कोटा  बाँस्कोता आफ्नो वंशका आठौँ पुस्ता रहेको पुस्टी गर्छ । जहानियाँ राणा शासन ताका बाँस्कोटाका बाजे श्री मंगलजीत बाँस्कोटालाई भजन मन्डली मार्फत समाज सुधार र राणा बिरोधी कार्यमा संलग्न भएको अभियोग लगाइ तत्कालीन प्रधानमन्त्री श्री ३ जुद्ध शम्शेरले देश निकाला गरेका थिए भनि आचार्यले ब्रिस्त्रित गरेका छन् । तत्पस्चात बाँस्कोटाका हजुरबुवा श्री चन्द्रजीत बाँस्कोटा र पिता श्री सुर्यजीत बाँस्कोटाको जन्म वराणाशी मै भएको बुझिन्छ । हजुरबुवा श्री चन्द्रजीत बाँस्कोटा भारतमा चलेको तत्कालिन "भारत छोड" आन्दोलनमा गान्धी, नेहरु, बिपी र सुवर्ण शम्शेरहरु संगै सक्रिय सहभागी भएका थिये । वाराणासीमा नेपाली कांग्रेसको स्थापनामा पनि श्री चन्द्रजीतको ठुलो योगदान रहेको थियो भने त्यसपछीका जनमुक्ती आन्दोलन र जनक्रन्ती मा समेत उल्लेखनिय भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।

२००७ सालको क्रान्ति पछी हजुरबुवा श्री चन्द्रजीत बाँस्कोटा र पिता श्री सुर्यजीत बाँस्कोटा सपरिवार स्वदेश फर्की काठमाडौँको ओमबाहालमा बसोबास गरेका थिए । पहिलोपटक स्वदेश फिर्ती हुँदा बाँस्कोटा परिवार इटुम्बाहालमा बसोबास गरेपनी तत्कालीन घरपट्टी साहु श्री डम्बरध्वज खड्काले मनोमालिन्य राखेकाले बाँस्कोटा परिवार ओमबाहाल सरेको कुरा इटुम्बाहालका पुराना रैथाने बुझक्कीहरु बताउँछन् । पिता श्री सुर्यजीत बाँस्कोटाको सानै देखि बिभिन्न भजन र नाटक मन्डलीहरुमा चाख भएकाले उनी स्वदेश बसाइको बेलामा पनि तीनै गतिबिधी तर्फ लागेका थिए । तत्कालीन चर्चित साहिित्यक र साङ्गितिक ब्यक्क्तित्वहरु जस्तै बालक्रिष्न सम, बिजय मल्ल, अशेष मल्ल, मास्टर रत्नदास प्रकाश, पन्नकाजि, माणिकरत्न, कोइलिदेवी आदि सँग उनको राम्रो परिचय र उठबस थियो । ओमबाहालको बसाइँ संगै श्री सुर्यजीत बाँस्कोटाको बाहालको दक्षिणी छेउको घरमा बस्ने मास्केकी छोरी नानी मैँयासँग देख भेट र चिन्जान भएको थियो जुन कालान्तरमा प्रेमको रुपमा झँागियो ।

श्री शम्भुजीत बाँस्कोटाको अनौठो जिवनी त्यतिखेर सुरु भयो जब उनका पिता श्री सुर्यजीत बाँस्कोटाले सन्सनीपूर्ण रुपमा बिसं २०१८ चैत्र २० गते राती मास्केकी छोरी नानी मैँयालाई भगाएर पाटन पुर्याए । धर्म र रितिथितीमा कट्टर श्री चन्द्रजीत बाँस्कोटाले यस्तो नाजायज सम्बन्ध र कार्य रुचाउने कुरै थिएन त्यसैले पिताको कोपभाजन र लोकलाज सँग केहि दिन बच्नका लागि सुर्यजीतले नानी मैँयालाई पाटन को हिरण्य गर्भ बिहारमा त्यहाँका बज्राचार्य र आनीहरुको सहयोगमा लुकाएका थिए । उदाउँदो र जल्दोबल्दो कहलिएको कलाकारको यस क्रित्यले त्यतिखेर काठमाडौँमा यती सन्सनी फैलाएको थियो की गोर्षा पत्रले पनि यस घटनाको बारेमा "झड्किलो माँस्कोटा" शिर्षकमा समाचार छापेको थियो (हेर्नुहोस गोर्षा पत्र, २०१८) । ००७ साल अघिको चर्चित "राजकुमारी काण्ड" पछीको यस "बाँस्कोटा काण्ड" यति बिघ्न चर्चित भयो की राज्दर्बारले समेत यस घटना बारे बुझ्न गोप्य रुपमा व्यक्तीहरु खटाएको बुझिन्छ । यही घटनाको पिरले श्री चन्द्रजीत बाँस्कोटा थलिए र तीन महिना पछी उनको देहान्त भयो । पिताको स्वर्ग बास भएपको एक महिना पछी आफ्नी आमाको आग्रहमा सुर्यजीत र नानी मैँयाको ओमबाहाल स्थित घरमा पुन: आगमन भयो ।

एबं रितले २०१९ सालमा श्री सम्भुजीत बाँस्कोटाको जन्म भयो । प्रचलित सामाजिक संस्कार अनुसार र बाँस्कोटा कुल परम्परा अनुसार अन्तर जातिय विवाह भएकोले सुर्यजीत र नानी मैँया जातच्युत भएर जैशी ब्रह्मण भए र सम्भुजीत पनि जन्मले जैशी ब्राह्मण भए (हिन्दुस्तानमा प्रचलित वर्ण ब्यबस्थानुसार ब्रह्मण वा क्षेत्रियले अन्तर जातिय विवाह गरेमा जातच्युत भएर शुद्रमा गनिने थियो; आख्ले, १९५० सन्)। अझै जातच्युत भैसकेकाले सम्भुजीतले बाँस्कोटा थर लेख्न पाउने भएनन् र बाबु पट्टी र आमा पट्टी को दुबै थर मिसाएर "माँस्कोटा" भनियो । यस्तै जातजाति र वर्ण ब्यबस्थाको दल्दल्मा जाकियेको समाजको मानिस मानिस को बिच्मा भेद्भाब गर्ने कार्यले धेरै पछी सम्मन् पनि शम्भुजीत बाँस्कोटालाई पिरोली रह्यो । झनै दैब पनि बालक शम्भुजीत प्रति क्रुर भैदियो र जीवन भर रहिरह्ने गरि बालक शम्भुजीतलाई पिनासको दिर्घ रोगी बनाइदियो । पिनास कै कारणले उनले आफ्नी आमालाई कहिल्यै "आमा" भनेर बोलाउन पायेनन् । धेरै बर्ष पछी पनि आफ्नी आमाको मृत्‍यु शैयामा आमाले अन्तिम सास सम्मन् पनि "माँ बोलो बेटे" भनेर बारम्बार भन्दा पनि बिचरा शम्भुजीतले "बा, बा" भनेर चित्त बुझाउनु परेको थियो । 

जात च्युत भैसकेलाले र "माँस्कोटा" जस्तो नसुनिएको थर राखेकाले बालक बाँस्कोटालाई तिन्धारा पाठशालाले भर्ना लिन मानेन । अरु पाठशालाहरुले पनि जात खशेको बच्चो भन्दै भर्ना लियेनन् । हे भग्वान, बालक बाँस्कोटा माथि कस्तो अन्याय!? टोलका अरु केटाहरु सिलोट र खरी बोकी पाठ्शाला गएको देखि बालक शम्भुजीत पनि एक दिन तिनीहरु कै पछी लागि नगिचैको दरबार हाइ स्कुल गए । दरबार हाइ स्कुलमा नयाँ बङ्गाली मास्टर आएका थिए र संन्जोगले बालक शम्भुजीत पनि केटाहरु संगै ती मास्टरको कक्षामा पसे र एउटा कुनामा बसे । हाजिर कापिमा नाम नदेखेर मास्टरले बालक शम्भुजीतलाई नाम सोधे ।

- "बाइ नेब इज सब्बुजित बास्कोटा ।" उनले डराइ डराइ भने ।

आफ्नो थर माँस्कोटा भएको थाहा भएपनि पिनासले गर्दा उच्चारण्मा समस्या भएकोले बालक बाँस्कोटाको उच्चारण "बाँस्कोटा" सुनिएको थियो र बङ्गाली मास्टरले पनि शम्भुजीतको पारिवारिक पृष्‍ठभुमी थाहा नभएर "शम्भुजीत बाँस्कोटा" भनेर उनको नाम हाजिर कापिमा दर्ता गरिदिए । तत्कालीन समयमा बिद्यालयमा भर्ना गर्दा बाबु र बाजेको नाम मात्र खुलाउनु पर्ने भएकोले सम्भुजीतले "बाँस्कोटा" थर लेखेको त्यती बिबादमा नआएको  र "माँस्कोटा" थर पनि सबैले बिर्सँदै गएको बुझिन्छ । तर केही जानिफकार अनुसार त्यस "थर काण्ड" पश्चात दरबार हाइ स्कुलका तत्कलीन हेड मास्टर आत्माराम थापाले बङ्गाली मास्टर र बालक शम्भुजीत दुबै लाई "टोकौँ !" भन्दै स्कुलबाट निकालेका थिए रे । तर जे होस आफ्नै पिनास रोगको कारणले शम्भुजीत बाँस्कोटाले "माँस्कोटा" जस्तो सामाजिक कलंकबाट मुक्ती पाए । 

सन्दर्भ सामाग्री :

आचार्य, बाबुराम (२००८)। संक्षिप्त बाँस्कोटा बंशावली, झरिलाल किताबखाना, वाराणसी ।

आख्ले, ऋषिकेश (१९५० सन्) । हिन्दोस्ताँ का वर्ण व्यवस्था, एैस चन्द एैण्ड साँन्स, नई दिल्ली ।  

गोर्षा पत्र (२०१८) । "झड्किलो माँस्कोटा" २०१८ चैत्र २१, अंक ३५१, वर्ष ५१, काठमाडौँ ।